- تعداد نمایش : 40
- تعداد دانلود : 70
- آدرس کوتاه شده مقاله: https://bahareadab.com/article_id/2055
- کد IranDOI مقاله: IranDOI :10.irandoi.2002/bahareadab.2026 .19 .8284
سال : 19
شماره : 7
شماره پی در پی : 125
ماهنامه علمی سبک شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب)
سال 19،
شماره 7،
،
شماره پی در پی 125
بررسی جنبه های متناقض و شالوده شکن در تأویلات عرفانی از آیات، در نامه های عین‌القضات
صفحه
(147
- 162)
سعیده طباطبایی ، محمدرضا عابدی جیقه (نویسنده مسئول)، سکینه رسمی
تاریخ دریافت مقاله
: فروردین 1405
تاریخ پذیرش قطعی مقاله
: تیر 1405
چکیده
زمینه و هدف: آیات قرآن کریم به عنوان مبادی اندیشه، تمدن و فرهنگ اسلامی، همواره بستر خوانش‌های متباین بوده است. در این میان، عرفان شهودی با گذر از دلالتهای فقهی و کلامی و تبیینیِ مطابق با سیاق ظاهر آیات، به ساحت تأویلهای حالی، شهودی و احیاناً شطحی روی آورده است. نگاه تأویلی-عرفانی عین‌القضات همدانی در نامه های خود، نمونه اعلای این رویکرد تفسیری شالوده شکن است. مسئله بنیادین این پژوهش، واکاوی و کالبدشکافی، ناهمخوانیها، تناقضات و تضادهایی است که از تقابل فهم رسمی، فقهی و سیاقی آیات قرآن با تأویل عرفانی، شهودی عین‌القضات در نامه هایش برمیخیزد. این تحقیق با هدف شناسایی و دسته بندی منطق درونی این تناقضات بر مبنای یک قالب تحلیلی سامان یافته است.
روشها: روش‌شناسی این پژوهش، تحلیل محتوای کیفی با رویکرد کالبدشکافی ساختاری متون است. جامعه ی آماری تحقیق، شامل تمامی آیاتی است که در نامه های سه جلدی عین‌القضات با رویکرد عرفانی تفسیر و تأویل شده اند.
یافته ها: یافته های پژوهش نشان میدهد که عین‌القضات با خلط آگاهانه ساحت‌های تکوینی و تشریعی، دلالتهای فقهی، انذاری و تاریخی قرآن را به کلی از دایره مصادیق تفسیری خود خارج میکند. در نگاه عرفانی او خطابات عام قرآن به خواص اولیا منحصر میشود و قصص تاریخی نمادهایی از احوال باطنی فنا و تجلی به حساب میآید. همچنین، او با ساخت متناقض‌نماهای عمیق یا یکسان انگاشتن نقیضین، ذهن مرید را از چهارچوب عقل جزئی نگر عبور داده و به ساحت تحیر توحیدی میکشاند.
نتیجه گیری: ناهمخوانیها و تناقض های موجود میان تلقی عین القضات از آیات در مکاتیب با تفاسیر مشهور را نمیتوان ناشی از بدعت‌گرایی دانست، بلکه مواردی از این دست، مبتنی بر یک الگوی تحلیلی منسجم در عرفان سکرآمیز قابل تحلیل اند؛ الگویی که فاعلیت ثانویه وسایط و اسباب طبیعی را زیر سایه فاعلیت مطلق پروردگار قرار میدهد و در تحلیل امور از ظواهر ملموس و معقول میگذرد و به بواطن شهودی و توحیدی محض راه میبرد.
کلمات کلیدی
مکاتیب عین‌القضات
, ناهمخوانی
, تأویل عرفانی
, آیات قرآن
, هستی شناسی.
- قرآن کریم، (1388)، ترجمه ابوالفضل بهرامپور، چاپ اول، تهران: موسسه نشر شهر.
- احمدی، بابک، (1380)، ساختار و تأویل متن، چاپ بیست و سوم، تهران: مرکز.
- اسدی، محمدجعفر، (1389)، شطحیات و حال در عرفان، فصلنامه تخصصی عرفان، دانشگاه آزاد اسلامی واحد زنجان : شماره ۲۴
- پورجوادی، نصرالله، (1374)، عین‌القضات و استادان او، چاپ سوم، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
- حسنی، حسین؛ منصوری، مجید، (1392)، تأملی در نامه های عین‌القضات همدانی، مجله کهن‌نامه ادب پارسی، تهران : سال ۴، شماره 1
- زرین‌کوب، عبدالحسین، (1357)، جستجو در تصوف ایران، چاپ هجدهم، تهران: امیرکبیر.
- طباطبایی، محمدحسین، (1378)، المیزان فی تفسیر القرآن، چاپ هشتم، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
- عابدی، محمدرضا و عقیله آراسته، (1396)، بررسی تطبیقی دیدگاه های شیطان پرستی و اندیشه عین القضات درباره ابلیس، الهیات تطبیقی، سال هشتم، شماره هیجدهم.
- کمالیزاده، طاهره، (1390)، معرفت عرفانی در آرای عین القضات همدانی، مجله ادیان و عرفان،تهران :ش 2
- مطهری، مرتضی، (1373)، آشنایی با علوم اسلامی (کلام و عرفان)، چاپ هفتم، تهران: انتشارات صدرا.
- مکارم شیرازی، ناصر، (1374)، تفسیر نمونه، چاپ پنجم، تهران: دارالکتب الاسلامیه.
- میرباقری فرد، علی اصغر، (1398)، بررسی و تحلیل زبان عرفانی در آثار عین القضات همدانی ،1389 ، پژوهشهای فلسفی-کلامی، قم : شماره 45، دانشگاه قم.
- واثقی خوندابی، داود، (1404)، تأملی در جهان بینی قرآنی –روایی احمد غزّالی، ماهنامه علمی سبک شناسی نظم و نثر فارسی، سال 18، شماره 12.
- همدانی، عین القضات، (1362)، نامه ها، به اهتمام علینقی منزوی و عفیف عسیران، چاپ دوم، تهران: زوار.